زمان قدرت داريوش به كارهاى يدى و صنفى توجه مخصوص داشت . » دكتر گيرشمن مىنويسد : « دولت به طبقهء كارگر علاقه‌مند بود و ، تا آنجا كه اصول آن عهد اجازه مىداد ، كار و مزد افراد طبقهء مزبور را تنظيم كرد . محققا نبايد توقع داشت كه قوانينى در مورد كارگران اجرا شده باشد ، اما نشانه‌ها از اقدامات مربوط به امور اجتماعى ، در الواح گنجينهء تخت‌جمشيد منعكس است . در آنجا ، مزد هر طبقه از كارگران دقيقا تعيين شده و مزد يك كودك ، يك زن ، يك مرد يا پيشه‌ور متخصص ، مشخص شده است . از اين حد هم پيشتر رفته‌اند : به منظور احتراز از تقلب ، معادل پولى همهء محصولاتى را كه بمنزلهء مزد جنسى تأديه مىشده ، ذكر كرده‌اند و ما ، بدين وجه ، مىدانيم كه يك خمره شراب يك « شكل » ( تقريبا يك دلار ) ، و يك گوسفند سه « شكل » ارزش داشته است . حتى مزد يك مغ مأمور تهيهء هوم و مشروبات ، بالغ بر 12 خمره شراب در سال بود . در آن عهد ، مىبايست مراكزى براى جمع‌آورى عمله وجود داشته باشد ، زيرا در الواح تخت‌جمشيد ذكر شده كه كارگران از همهء اقطار شاهنشاهى مىآمدند . ساختمان شهرها ، كارهاى مربوط به دربار ، و مخصوصا ادارهء تجارت شاهنشاهى و جهانى موجب رفت‌وآمد بسيار افراد خارجى در قسمتهاى مختلف ايران مىشد . » « 1 » ادامه و اجراى اين نقشه‌ها ، بدون وجود تشكيلات منظمى ، در هريك از مراكز شاهنشاهى ، امكان‌پذير نبود . وجود و رواج مسكوكات در فعاليتهاى توليدى و اقتصادى ، پيدايش بانك و وجود راههاى امن و آرام ، و تشويق دولت ، به پيشرفت فعاليتهاى اقتصادى و صنعتى ، كمك شايان كرد . با مطالعهء گزارشهاى باستانشناسى ، مجلد اول ، شهريور 1329 هجرى شمسى ؛ صفحهء پنجم به بعد ، مىتوان ملل گوناگونى را كه در ساختن كاخ شاهنشاه شركت جسته‌اند شناخت ، و به تخصص و مهارت و مزد آنان پىبرد . امستد پس از ذكر مزدهاى مختلف كارگران ، مىنويسد : « پيداست كه نسبت به پرداختهاى بابل ، كارگران در پارس مزدشان كمتر است ، بويژه اگر به ياد بياوريم كه در پى كشورگشاييهاى پارسى قيمت خوراك افزايش يافته و هنوز تعديلى در آن راه نيافته بود . ظاهرا اسراى جنگى بيشتر در دستگاههاى دولتى به كار اشتغال داشته‌اند و مداركى وجود ندارد كه در مقابل كار ، به آنها مزد داده شده باشد . كارگران آزاد ، عموما ايرانى بودند و معمولا به آنها دستمزد مىدادند ، و اين دستمزد ابتدا جنسى و سپس جنسى و نقدى و بعدا بطور نقدى پرداخت مىشده است . اطلاعات زيادى دربارهء مبارزهء طبقهء كارگر براى افزايش دستمزد ، در دست نيست ؛ فقط دكتر گيرشمن مىنويسد : در اواخر دورهء اردشير دوم ، « وضع شاهنشاهى موجب بدبينى و يأس بود . ماليات ، بوميان را خرد مىكرد ، و آنان را وادار به عصيان مىنمود . جنگ طبقاتى توسط مزدوران گرسنه درگرفت و آن را با خشونت خفه كردند . » « 2 » طبق نظر امستد و گيرشمن ، در دورهء خشايارشا ، در ايران ، سطح مزدها پايين آمد و قيمتها بالا رفت ، و در نتيجه ، قدرت خريد كارگران كاهش يافت . بطور كلى مزد كارگران مرد ،

--> ( 1 ) . ايران از آغاز تا اسلام ، پيشين . ص 180 - 179 ( به اختصار ) . ( 2 ) . همان . ص 193 - 192 ( به اختصار )